Khi thiên nhiên được hồi sinh, Vườn quốc gia Tràm Chim đã chào đón hàng nghìn cánh chim di cư hội tụ về đây. Giữa khung cảnh sống động ấy là biết bao bài học lẫn chiêm nghiệm về ý nghĩa của sự phát triển bền vững của môi trường.
Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp) những ngày này đang khoác lên mình “chiếc áo” xanh mướt của những thảm năng kim, rừng tràm, nguồn thủy sinh… minh chứng cho nỗ lực bền bỉ hồi sinh cảnh quan Ramsar độc đáo của các cán bộ tại vườn. Từ đây, giữa không gian mênh mông của vùng đất ngập nước xuất hiện một cảnh tượng ngỡ như chỉ còn trong ký ức khi hàng nghìn cánh chim đồng loạt sải cánh, phủ kín một góc trời xanh.
Hàng nghìn cánh chim hội tụ về Vườn quốc gia Tràm Chim. Ảnh: Hải An.
Thấp thoáng trong đó là dáng hình của những chú cò trắng thanh tao với bộ lông trắng muốt, xen kẽ là những chú diệc xám mang sắc tro trầm mặc, đầy oai vệ. Phía đằng xa là đàn cò ốc (cò nhạn) gây ấn tượng mạnh với màu lông đen – trắng tương phản, sải những nhịp cánh đầy uy lực trên bầu trời.
Nào là cò trắng, diệc xám, cò ốc… mang đến không khí nhộn nhịp cho Vườn quốc gia Tràm Chim những ngày này. Ảnh: Hải An.
Ở một góc khác, bên đầm nước phủ đầy thực vật thủy sinh, nàng trích cồ với bộ cánh xanh cobalt pha tím, kết hợp cùng chiếc mỏ và vầng trán đỏ rực, thu hút ánh nhìn của người thưởng lãm.
Chim trích cồ với bộ lông vũ xanh cobalt pha tím đặc trưng, kết hợp cùng chiếc mỏ và vầng trán đỏ rực. Ảnh: Hải An.
Kế cạnh là anh chàng gà lôi nước đang tự tin phô diễn những sải chân khéo léo, tận dụng lớp hoa súng hồng mỏng manh để săn mồi. Nhưng khi gà lôi nước còn chưa kịp chạm vào con mồi béo bở thì xoẹt một cái, không gian tĩnh lặng nơi mặt hồ bỗng bị xé toạc bởi màn tung “áo choàng” vẩy nước đầy ma mị của chim điêng điểng. Cú cướp mồi ngoạn mục ấy khiến gà lôi nước ngẩn ngơ như chưa kịp hiểu chuyện gì vừa xảy ra.
Chú gà lôi nước nhởn nhơ kiếm mồi. Ảnh: Hải An.
Một chú điêng điểng lao xuống mặt nước tranh mồi. Ảnh: Hải An.
Trong cuộc săn ấy còn có sự xuất hiện của những chú cò bợ. Trái với sắc màu rực rỡ của trích cồ, bộ lông của cò bợ là sự pha trộn hài hòa giữa các dải màu nâu, sọc trắng và vàng nhạt, giúp chúng ẩn mình hoàn hảo giữa đầm lầy. Đặc biệt, đôi chân và viền mắt màu vàng chanh rực rỡ chính là điểm nhấn khiến tổng thể ngoại hình của chúng thêm nổi bật.
Một chú cò bợ đang đi kiếm ăn. Ảnh: Hải An.
Tương phản với sự điềm tĩnh của cò bợ là chú le khoang cổ đang khuấy động mặt nước bằng bộ lông vũ phối mảng khối cá tính. Rồi bất thình lình xuất hiện một chú diệc lửa bay ngang. Khoảnh khắc sải cánh bay lượn phô diễn trọn vẹn vóc dáng thanh mảnh, thướt tha của loài này.
Cận cảnh chim le khoang cổ đáng yêu. Ảnh: Hải An.
Bất ngờ từ đâu đến một chú chim diệc lửa bay vào tầm ngắm của ống kính nhiếp ảnh. Ảnh: Hải An.
Đặc biệt, trong số muôn vàn cánh chim chao lượn, Tràm Chim mùa này còn chiêu đãi khách ghé thăm màn đồng diễn vũ điệu cò quắm đầu đen. Được biết, quắm đầu đen là một trong những loài chim quý hiếm trong Danh mục Đỏ của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) cũng như Sách Đỏ Việt Nam. Trên thế giới hiện nay, loài chim này được ghi nhận có số lượng quần thể suy giảm. Tại Việt Nam hiện chỉ còn ghi nhận sự xuất hiện của loài này tại Vườn quốc gia Tràm Chim, khu vực Đất Mũi Cà Mau, hay khu bảo tồn thiên nhiên Láng Sen (thuộc tỉnh Long An cũ, nay là tỉnh Tây Ninh).
Dáng hình giống cò nhưng với chiếc đầu đen và mỏ quặp đặc trưng, đây là loài cò quắm đầu đen – một trong những động vật quý hiếm có tên trong Danh mục Đỏ (IUCN) cũng như Sách Đỏ Việt Nam. Ảnh: Hải An.
“Đất lành chim đậu”, nhờ công tác bảo tồn đầy trách nhiệm của đội ngũ cán bộ mà cảnh quan thiên nhiên tại Vườn quốc gia Tràm Chim hôm nay bát ngát những mảng xanh, đưa Tràm Chim trở lại thành vùng đất trù phú, màu mỡ, chào đón những đàn chim quý hội tụ về phô diễn sắc tài.
Chị Nguyễn Thị Nga, một cán bộ bảo tồn tại đây, người đã có hơn 20 năm gắn bó với Vườn quốc gia Tràm Chim, chia sẻ trong niềm hân hoan: “Năm nay theo quan sát, lượng chim về đông hơn nhiều so với mọi năm”.
Đất lành chim đậu, Tràm Chim hôm nay đã trở lại thành vùng đất trù phú, màu mỡ, chào đón những đàn chim quý hội tụ về phô diễn sắc tài. Ảnh: Hải An.
Trong ký ức của chị, Tràm Chim từ thuở những năm 2004 vốn dĩ là một vùng đất yên bình, là cái tổ chung của vô số loài chim phương Nam. Nhưng theo thời gian, sự biến đổi khí hậu khắc nghiệt cùng áp lực từ các hoạt động dân sinh suốt nhiều năm sau đó đã khiến những đàn chim thưa thớt dần, để lại những khoảng trống không tên trong lòng người làm nghề.
Cũng từ những năm tháng ấy, chị Nga đã kiên trì, nhẫn nại cùng Tràm Chim đi qua bao mùa nước nổi lẫn mùa khô, chứng kiến những thăng trầm của hệ sinh thái. Mặc dù vậy, chị luôn tin tưởng rằng, nếu con người vẫn còn biết nâng niu, trân trọng thiên nhiên thì một ngày không xa, những mầm xanh tại Tràm Chim sẽ một lần nữa quay trở lại.
Trời không phụ lòng người, bằng tất thảy tình yêu dành cho vùng đất và quyết tâm sắt đá, những hình ảnh về một Tràm Chim của những năm 2004 đầy sống động lại một lần nữa trở về, không phải trong ký ức của chị Nga, mà là trong chính nhịp sống hiện thực tại vườn. Bắt đầu từ giữa năm 2022, những đàn chim di cư được ghi nhận liên tục quay về với số lượng hàng nghìn cá thể, tạo nên khung cảnh rộn ràng hiếm thấy.
Những hình ảnh về một Tràm Chim của những năm 2004 đầy sống động lại một lần nữa trở về. Ảnh: Hải An.
Đây chính là “quả ngọt” cho những nỗ lực bảo tồn thầm lặng của lực lượng cán bộ Vườn quốc gia Tràm Chim suốt nhiều năm tháng qua, từ việc kiểm soát mực nước, phục hồi sinh cảnh cho đến việc cùng cộng đồng người dân sống tại vùng đệm chung tay bảo vệ thiên nhiên. Theo các chuyên gia bảo tồn tại tổ chức WWF Việt Nam, chính những cải tạo như dọn thực bì, tạo ao nước, xây dựng các bãi nghỉ đã giúp Tràm Chim dần trở thành một điểm dừng chân lý tưởng trên hành trình di cư của nhiều loài chim quý hiếm.
Năm 2012, Tràm Chim được quốc tế công nhận là khu Ramsar thứ 4 của Việt Nam và là khu Ramsar thứ 2.000 của thế giới – một trong những vùng đất ngập nước mang đặc trưng tiêu biểu của hệ sinh thái Đồng Tháp Mười xưa còn sót lại.
Tràm Chim có hệ sinh thái rất đặc biệt. Đây là nơi cư trú của trên 100 loài động vật có xương sống, 40 loài cá và 147 loài chim nước. Trong đó, có 13 loài chim quý hiếm của thế giới, đặc biệt là một loài chim hạc còn gọi là sếu đầu đỏ. Ở đây cũng có 130 loài thực vật, phân bố đơn thuần cũng như xen kẽ với nhau tạo thành những quần xã thực vật đặc trưng. Cũng chính nền tảng thiên nhiên quý báu này là nguồn “chất liệu” để Vườn quốc gia Tràm Chim xây dựng những sản phẩm du lịch sinh thái bền vững.
Cò quắm đầu đen sải cánh bay. Ảnh: Hải An.
Vài năm gần đây, khi công tác phục hồi hệ sinh thái đạt kết quả khả quan, Vườn quốc gia Tràm Chim bắt đầu phối hợp với một số doanh nghiệp, chủ thể OCOP, người dân địa phương xây dựng các tour, phát triển sản phẩm dịch vụ du lịch tăng cường tính trải nghiệm gắn với bảo tồn.
Ông Phạm Đức Hòa, Giám đốc Khu Du lịch Tràm Chim trực thuộc Vườn quốc gia Tràm Chim khẳng định: “Chúng tôi không làm du lịch bằng mọi giá. Cốt lõi là phải bảo tồn được hệ sinh thái. Khai thác phải song hành với bảo tồn”.
Du lịch ở Vườn quốc gia Tràm Chim không chỉ là cuộc dạo chơi, mà còn là bài học thực tế về môi trường. “Du khách vừa tham quan, vừa nghe thuyết minh về cách điều tiết nước, để hiểu vì sao phải giữ cân bằng hệ sinh thái”, ông Hòa chia sẻ.
Để sản phẩm du lịch đa dạng, hiện Tràm Chim đang xây dựng và phát triển thêm các sản phẩm du lịch mới như: Trải nghiệm mùa nước nổi, trải nghiệm một ngày cùng các anh kiểm lâm giữ rừng, đặt lọp đặt lưới mùa nước nổi… Đồng thời, tiếp tục xây dựng một số sản phẩm quà tặng đặc sản gắn liền với nơi đây.
Sự đa dạng động – thực vật là chất liệu quý để Vườn quốc gia Tràm Chim xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch xanh bền vững. Ảnh: Hải An.
Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay là chưa có được đội ngũ hướng dẫn viên đông đảo, chuyên nghiệp, am tường về các vấn đề bảo vệ rừng, bảo vệ hệ sinh thái để kể những câu chuyện và truyền tải những thông điệp về bảo vệ rừng đến du khách. Vườn quốc gia Tràm Chim dự kiến phối hợp cùng các trường cao đẳng, đại học có đào tạo về chuyên ngành hướng dẫn viên du lịch để xây dựng đội ngũ cộng tác viên có chuyên môn, cùng chung tay xây dựng và phát triển du lịch.
Trên con đường của du lịch xanh mà Vườn quốc gia Tràm Chim đang đi, những sản phẩm du lịch được tạo ra không chỉ để mang về lợi ích kinh tế cho cộng đồng, chúng còn đóng góp ý nghĩa cho sự bền vững của môi trường khi mỗi chuyến đi đều để lại một trải nghiệm, một bài học sâu sắc về bảo tồn thiên nhiên trong tâm khảm lữ khách. Với sự chung tay của chính quyền, nhà khoa học, doanh nghiệp, các cơ sở giáo dục – đào tạo và người dân địa phương, Tràm Chim đang từng bước trở thành biểu tượng cho du lịch sinh thái kiểu mẫu của Đồng Tháp, nơi bảo tồn không đối nghịch phát triển mà chính là nền tảng cho tương lai.
Hải An – Nguyễn Bảo