(TITC) Hơn 40 năm gắn bó Hội An, nghệ nhân Bùi Quý Phong sáng tạo mặt nạ giấy bồi từ cảm hứng hát bội và văn hóa dân gian Việt. Mỗi tác phẩm là một lời chúc phúc, gửi gắm triết lý sống thiện lành. Ông vừa bảo tồn nghề, vừa trao truyền cho thế hệ trẻ.
Hơn 40 năm qua, nghệ nhân Bùi Quý Phong lặng lẽ đối thoại với ký ức thời gian bằng những chiếc mặt nạ giấy bồi. Từ phố cổ Hội An, những tác phẩm mặt nạ mang hình tượng các nhân vật thiện lành của người nghệ nhân nặng lòng với sân khấu dân gian và văn hóa bản địa đã lan tỏa đi khắp muôn phương. Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những tác phẩm giàu tính nghệ thuật, người nghệ nhân đa tài ấy còn gửi gắm vào đó những thông điệp sâu xa, ý nghĩa hơn. Đó lời chúc phúc, là cách giữ đạo làm người và cũng là nguồn cảm hứng, động lực đưa ông đi khắp mọi miền đất nước trong những hành trình thiện nguyện đầy nhân văn.
Mỗi chiếc mặt nạ là một lời chúc phúc
Tôi đến xưởng của nghệ nhân Bùi Quý Phong vào một buổi sáng cuối Đông mưa bay lất phất. Trong không gian yên ắng, căn nhà cổ nơi ông đặt xưởng vẽ hiện lên như một “ốc đảo” tràn ngập sắc màu. Hàng trăm chiếc mặt nạ giấy bồi treo kín các bức tường, từ mặt nạ tuồng cổ, mặt nạ trẻ thơ, mặt nạ mẹ con, đến những gương mặt dân gian mang sắc màu của đình chùa, lễ hội, làng quê Việt.
Câu chuyện trong buổi sáng mưa lạnh ấy đã kéo dài hơn dự tính. Từ chuyện nghề, ông kể sang chuyện đời, chuyện đạo hiếu, đạo vợ chồng, về cách giữ tâm thiện giữa cuộc đời nhiều xô lệch. Nhiều lúc, ông trở thành người độc thoại còn tôi chỉ biết lặng im nghe bởi trong khoảnh khắc ấy, tôi nhận ra mình đang đứng trước những dòng ký ức và trải nghiệm đã lắng sâu theo năm tháng của một người sống trọn vẹn cho những giá trị sâu xa…
Tôi hỏi ông, chiếc mặt nạ đẹp là như thế nào. Không giảng giải bằng kỹ thuật, hình khối hay màu sắc, ông bảo, mặt nạ vẽ phải làm sao không khiến người xem sợ, để khi treo trong nhà thì nó không còn là đồ trang trí nữa, mà là một lời chúc phúc. Lúc này tôi mới nhận ra, trong xưởng vẽ của ông không có chiếc mặt nạ nào mang vẻ ác, mà tất cả đều mang diện mạo hiền hòa biểu trưng cho các giá trị thiện lành, dù là nhân vật tuồng cổ hay tạo hình nhân vật dân gian. Tôi đặc biệt ấn tượng với những đôi mắt được vẽ sâu, ánh nhìn lặng lẽ như đang chúc phúc, chúc mọi sự an lành cho người đối diện.
Bốn từ “Mặt nạ thời gian” ông đặt cho xưởng vẽ chứa đựng một triết lý sống sâu xa: “Với thời gian, ta tôn vinh tiền nhân. Với thời gian, ta phản chiếu cái đẹp, cái thiện của hôm nay. Mặt nạ không phải để che giấu, mà để soi chiếu lòng mình”.
Tôi cảm nhận rõ từng lớp giấy bồi mỏng được chồng lên nhau, từng nét vẽ cẩn trọng hiện lên trong những mảng màu truyền thống: trắng, xanh, đen, đỏ, vàng tương ứng với kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Điều đặc biệt là màu vàng đặc trưng của đình chùa, một gam màu trầm ấm chỉ thấy trong không gian tín ngưỡng Việt. Ông chia sẻ, nếu không giữ được màu gốc thì coi như mình mất gốc.
Cuộc trò chuyện giữa chúng tôi thi thoảng lại bị ngắt quãng bởi một nhóm du khách nước ngoài ghé vào tham quan. Thì ra, không gian nhỏ này từ lâu đã trở thành điểm dừng chân quen thuộc của nhiều du khách quốc tế khi đến Hội An. Họ tìm đến không chỉ để mua một món quà lưu niệm mang hồn Việt, mà còn để trực tiếp trải nghiệm vẽ mặt nạ giấy bồi, lắng nghe câu chuyện về hát bội, về màu sắc ngũ hành, về cách người Việt gửi gắm triết lý nhân sinh.
Và “sứ mệnh” với mặt nạ Việt…
Ít ai biết rằng, trước khi trở thành người vẽ mặt nạ giấy bồi nổi tiếng nhất Hội An, nghệ nhân Bùi Quý Phong từng có một quãng đời dài gắn bó với sân khấu và những mảnh đời khó khăn. Những năm còn trẻ, ông làm đầu lân cho tết trung thu. Đặc biệt hơn, xưởng của ông khi ấy còn là mái nhà của gần ba mươi em nhỏ có hoàn cảnh đặc biệt, có em câm, em điếc, em rối loạn tâm thần nhẹ, có em không nơi nương tựa.
“Tôi không trả lương hàng tháng, chỉ lo ăn ở. Các em làm đầu lân để bán mùa Trung thu. Gần tới rằm tháng Tám, xe tải lớn tới chở hàng đi khắp nơi. Tiền bán hàng thu được, tôi trả cho các em một khoản đủ để chi phí sinh hoạt đến tết âm lịch. Khi đó, các em lại quay về ở với tôi”, ông kể lại.
Tôi hình dung ra một xưởng thủ công nhỏ, nơi những đứa trẻ thiệt thòi vừa học nghề, vừa học cách sống cùng nhau, vừa được bao bọc trong một cộng đồng không phán xét. Nhưng điều khiến tôi ấn tượng nhất là cách ông tiễn các em ra đời, em nào lớn, ra nghề được, ông làm lễ khai trương, chia đồ nghề, giới thiệu mối hàng. Nhưng ông đặt một điều kiện, mỗi em lớn phải nhận nuôi ba em nhỏ khác và đối xử với các em ấy đúng như cách ông đã từng đối xử trước đây…
… Rồi ông rẽ sang sân khấu. Hơn 10 năm, ông làm đạo diễn, dựng chương trình khắp miền Trung, từ hội diễn quân khu đến các cuộc thi văn nghệ quần chúng. Mỗi năm hàng chục chương trình lớn. Khi thấy đã đủ với sân khấu, ông làm mặt nạ.
Những dịp ra nước ngoài, điều khiến ông trăn trở là nước nào cũng có văn hóa mặt nạ, trong khi đó, Việt Nam, một đất nước giàu truyền thống lễ hội, sân khấu dân gian, tín ngưỡng văn hóa… lại không có một dòng mặt nạ nào mang tính đại diện rõ nét. “Tôi tự đặt lên vai mình một sứ mệnh, hơi to tát một chút nhưng tôi nghĩ, mình phải là người đại diện cho Việt Nam trong câu chuyện mặt nạ này”, ông giãi bày.
Càng làm, ông càng thấy mình nhỏ bé trước sự bao la của văn hóa Việt. “Thôi thì chọn một con đường riêng, đi thật sâu vào đó, bây giờ người ta gọi là thị trường ngách. Nhưng ngách này là ngách văn hóa, bản sắc”, và ông chọn hát bội – tuồng cổ làm nền tảng cho mặt nạ của mình. Theo nghệ nhân Quý Phong, nhiều người nhầm tuồng Việt với kinh kịch Trung Quốc, và đó là một sự “oan ức” cho nghệ thuật truyền thống Việt.
Hát bội Việt Nam có lịch sử khoảng ba trăm năm ở duyên hải miền Trung. Ông bà mình ngày xưa không được đào tạo bài bản, không có chữ nghĩa nhiều, nhưng họ sáng tạo từ đời sống, từ kinh nghiệm dân gian. Họ diễn trong đình, chùa, chợ… không rào chắn, không vé. Khán giả thích thì mua thẻ tre, ném tiền thưởng lên sân khấu. Không có kịch bản viết sẵn, họ kể chuyện bằng cách truyền miệng. Đời sau chắt lọc những đoạn hay nhất của đời trước, bồi đắp dần thành kịch bản hoàn chỉnh. Đó là sáng tạo sống, sáng tạo dân gian, không thể gọi là sao chép. Đặc biệt, hát bội Việt diễn theo nguyên lý âm – dương: mặt vẽ âm dương, bước chân âm dương, động tác âm dương, màu sắc cũng âm dương, một đậm một nhạt, một mạnh một mềm. Trong khi kinh kịch Trung Quốc dùng màu sắc tự do để thể hiện vai diễn. Đây là khác biệt căn bản. Nghệ nhân lý giải.
Từ nền tảng ấy, ông bắt đầu tạo nên những chiếc mặt nạ bằng giấy bồi, kết hợp kỹ thuật thủ công truyền thống với tư duy tạo hình hiện đại, để mỗi chiếc mặt nạ vừa giữ được “chất cổ”, vừa có thể sống trong không gian đương đại. Mỗi chiếc mặt nạ là một độc bản, không có cái thứ hai vì tâm trạng người vẽ hôm nay khác hôm qua, khác ngày mai.
Sống thiện lành để mặt nạ có hồn
Câu chuyện giữa chúng tôi dần rẽ sang những chủ đề tưởng như không liên quan đến mặt nạ, từ đạo hiếu nghĩa, đạo vợ chồng, đến cách giữ lòng trong sạch giữa cuộc đời nhiều xô bồ, biến động. “Tâm bất biến giữa dòng đời vạn biến”.
Nói về hiếu với cha mẹ, ông cho rằng không chỉ là phụng dưỡng vật chất, mà là giữ cho mình sống tử tế, để cha mẹ không phải buồn lòng. Nói về đạo vợ chồng, ông đề cao sự tôn trọng, chung thủy, bao dung và đồng hành trong cả những lúc khó khăn nhất. Về chữ tín, ông khẳng định việc phải luôn biết giữ lời hứa, giữ chữ tín, giữ sự ngay thẳng trong những điều nhỏ nhất.
Tôi lặng đi khi biết mọi lợi nhuận từ quán cà phê, từ mặt nạ và các chương trình nghệ thuật ông mang hết đi làm từ thiện. Nhiều năm nay, ông tổ chức các đoàn lô tô biểu diễn dịp Tết Nguyên đán. Tiền lãi từ những đêm diễn ấy, ông dùng để làm từ thiện suốt năm, tổ chức chương trình “Hạt gạo đầu năm”, đi cứu trợ vùng sâu vùng xa, từ miền Trung bão lũ đến miền núi phía Bắc, từ đồng bằng sông Cửu Long đến những vùng quê nghèo ven biển. “Có bao nhiêu tiền, tôi cũng mang hết ra làm thiện nguyện, không phải vì tôi giàu, mà vì tôi không thấy cần giữ lại cho mình nhiều quá”, ông nói.
Dường như thiện nguyện là một phần trong cách ông tồn tại trên đời. Nó cũng giống như mặt nạ của ông, không lòe loẹt, không cầu kỳ, nhưng ý nghĩa sâu sắc. Với ông, giá trị của một ngày không nằm ở việc mình có được bao nhiêu, mà ở việc mình đã sống có ích ra sao…
Ông đang dần trao lại cho học trò toàn bộ, từ không gian xưởng, bộ sưu tập mặt nạ không dưới hai trăm năm mươi chiếc lớn nhỏ, đồ nghề… chỉ yêu cầu duy nhất một điều, luôn giữ sự thiện lành. “Tôi mong thế hệ trẻ tiếp nối, để Mặt nạ thời gian không dừng lại ở tôi, mà tiếp tục sống trong đời sống hôm nay và mai sau”, ông bộc bạch.
Rời xưởng mặt nạ của nghệ nhân Bùi Quý Phong khi đồng hồ đã gần chuyển sang giờ Ngọ, Hội An vẫn mưa. Tôi miên man suy nghĩ về những chiếc mặt nạ thời gian và câu nói của ông: Sống thiện để nghệ thuật có hồn; giữ nghề bằng đạo làm người và trao truyền bằng niềm tin vào thế hệ trẻ.
Minh Phượng