(TITC) – Hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề đang lặng lẽ giữa nhịp sống sôi động của Thủ đô. Tuy nhiên, cách thức quản lý và ứng xử với “làng trong phố” đặt ra nhiều vấn đề về quy hoạch, về ranh giới hợp lý giữa yêu cầu bảo tồn các giá trị truyền thống và mục tiêu phát triển đô thị hiện đại…
Cổng làng vẫn còn đó giữa lòng đô thị hiện đại
Những lớp trầm tích văn hóa
Tháng Năm gõ cửa Hà Nội bằng cái nắng oi ả và những cơn mưa bất chợt làm vòm trời xanh ngắt. Dưới khung trời ấy, mọi đường nét của phố phường trở nên sắc sảo hơn bao giờ hết, phơi bày vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính đan xen cùng những vết ngổn ngang của một đô thị đang cựa mình thay áo.
Giữa những ngày rực rỡ mà oi ả, khi hơi nóng phả lên hầm hập từ mặt đường nhựa và những khối bê tông ken đặc, người ta bỗng khao khát đến cháy lòng một bóng đa rợp mát, một làn gió mang hơi nước từ ao làng, hay một khoảnh sân gạch nung rêu phong tĩnh lặng. Từ ấy, những người nặng lòng với di sản đô thị lại giật mình đối diện với một bài toán mang tính thời đại – không gian sống nhân văn sẽ mãi chỉ là hoài niệm nếu nó không được cụ thể hóa một cách minh triết trên các bản vẽ quy hoạch.
Để hiểu được gốc rễ của sự loay hoay trong tư duy phát triển hiện tại, cần lật lại những trang sử vàng son và nhìn sâu vào cấu trúc hình thành nên mảnh đất nghìn năm văn hiến. Dưới góc nhìn của các chuyên gia văn hóa và kiến trúc, mã gen (ADN) của Hà Nội từ thuở khai sinh mang đậm gốc gác nông thôn. Thăng Long – Kẻ Chợ xưa chốn phồn hoa đô hội, phố phường tấp nập, kỳ thực không được kiến tạo bởi những quy hoạch cứng nhắc hay áp đặt hành chính. Sự phồn hoa ấy đâm chồi nhờ sức sống của những phường thợ, những mảnh ghép làng nghề tinh hoa từ tứ xứ châu thổ sông Hồng mang theo lề thói quê hương tụ hội về.
Giữa phố xá vẫn còn đó những dấu tích làng
Trải qua bao biến thiên, thăng trầm lịch sử, Hà Nội hôm nay vẫn ôm trọn một khối di sản khổng lồ. Tốc độ đô thị hóa nhiều thập kỷ qua đã cuốn hàng trăm ngôi làng nông nghiệp vào dòng chảy cuồn cuộn của phố xá, khai sinh ra một thực thể kiến trúc – xã hội vô cùng độc đáo: “làng trong phố”. Những cái tên như làng hoa Ngọc Hà, làng cốm Vòng, làng giấy Yên Thái, làng Cót hay đúc đồng Ngũ Xã… giờ đã thành những nốt trầm dĩ vãng nằm dưới chân những tòa cao ốc vươn cao trong lòng đô thị.
Nhìn qua lăng kính kiến trúc sinh thái, bản đồ Thăng Long thuở trước chưa bao giờ là một đô thị bức bối. Nó hiện diện như một quần thể hữu cơ, nơi chùm làng mạc trù phú đan cài nghệ thuật vào hệ thống ao hồ tự nhiên và thủy hệ Tô Lịch, Kim Ngưu. Giá trị cốt lõi nhất của mô hình này là triết lý cộng sinh – nỗ lực bảo tồn mạng lưới xã hội và tình làng nghĩa xóm giữa vòng xoáy mưu sinh. Những con ngõ nhỏ ngoằn ngoèo trên đường Hoàng Hoa Thám, Thụy Khuê đóng vai trò như một “màng lọc”, một không gian đệm kỳ diệu nối liền thế giới riêng tư với sự ồn ào của phố xá.
Khi đặt lăng kính di sản này vào bài toán kinh tế du lịch, ta sẽ thấy hệ thống hàng trăm ngôi “làng trong phố” và các làng nghề cổ không hề là gánh nặng của áp lực hạ tầng, mà chính là những “mỏ vàng”. Trong xu hướng du lịch toàn cầu hiện nay, giới tinh hoa và những du khách thượng lưu không còn nhu cầu với những khách sạn cao cấp hay những trung tâm thương mại giống hệt nhau ở mọi quốc gia. Điểm chạm của sự xa xỉ giờ đây nằm ở “tính bản địa” và sự sang trọng mang chiều sâu văn hóa. Làng trong phố chính là lời giải hoàn hảo cho mô hình du lịch bền vững ấy.
Lụa Vạn Phúc
Thực tế đã chứng minh sức sống mãnh liệt và khả năng chuyển mình rực rỡ của những ngôi làng tiêu biểu khi biết giữ gìn bản sắc đô thị. Làng gốm Bát Tràng bên bờ sông Hồng, hay làng lụa Vạn Phúc bên dòng sông Nhuệ, là những tọa độ du lịch quốc tế đầy tự hào. Dù nằm sát vách lõi đô thị đang phát triển như vũ bão, nhưng Vạn Phúc và Bát Tràng vẫn giữ được nhịp thoi lách cách, tiếng bàn xoay mải miết, biến toàn bộ không gian sinh sống của người dân thành một bảo tàng văn hóa mở. Đi xa hơn một chút về phía ngoại vi, làng mây tre đan Phú Vinh, làng thêu Quất Động hay làng nón Chuông cũng đang định hình lại diện mạo du lịch trải nghiệm.
Việc đưa du khách len lỏi qua các ngõ nhỏ, chạm tay vào mảng tường rêu phong, lắng nghe câu chuyện của các dòng họ lâu đời và tự tay vuốt một sản phẩm gốm sứ đã tạo ra một “nền kinh tế” sống động. Ở đó, người dân địa phương vừa là chủ thể thụ hưởng nguồn lợi kinh tế, vừa tự hào trở thành người bảo vệ di sản. Tuy nhiên, ở một mảng màu khác xám xịt hơn, cơn lốc đô thị hóa bùng nổ đã nhai nuốt nhiều mảnh đất ven đô một cách vô cảm. Những Khương Hạ, Triều Khúc, Làng Cót hay Phú Đô đang oằn mình hứng chịu biến dạng của sự bê tông hóa tự phát. Kênh rạch bị lấp cạn, ao làng biến thành bãi đỗ xe. Sự “nhồi nhét vật lý” thiếu vắng tư duy quy hoạch này đã tạo ra những chung cư mini “hộp diêm” chót vót. Mạng lưới xã hội bị băm nát, người ta không còn “sống” thong dong, mà đang “trú” tạm bợ sau những căn nhà ống im ỉm khóa.
Cuộc cách mạng từ tư duy…
Giữa lúc những trăn trở về sự đứt gãy kiến trúc và văn hóa dường như rơi vào bế tắc, một tín hiệu vô cùng mạnh mẽ vừa được thắp lên. Đó là Hà Nội chính thức công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Bước ngoặt lớn nhất trong bản quy hoạch thế kỷ này là việc mô hình “Làng trong phố, phố trong làng” không còn là khái niệm lãng mạn hay sự hoài niệm của giới trí thức, mà đã đường hoàng bước vào văn bản pháp lý như một định hướng không gian chủ đạo.
Cổng làng Ước Lễ
Đây thực sự là một cuộc cách mạng về quản lý nhà nước. Nó đánh dấu sự thừa nhận chính thức rằng cấu trúc làng xã ven đô không phải là sự lạc hậu, mà là những thực thể sống, những kho báu cần được tích hợp tinh tế vào dòng chảy hiện đại. Sự dịch chuyển tư duy này đòi hỏi chính quyền và giới chuyên môn phải chấm dứt việc “khai thác cạn kiệt không gian” để chuyển sang “nuôi dưỡng không gian”, lấy tính bản địa làm điểm nhấn để cạnh tranh với các siêu đô thị trên thế giới.
Dù vậy, bản quy hoạch mới chỉ gọi đúng tên triết lý phát triển. Từ tư duy vĩ mô đến sự hiện diện trên từng milimet khối không gian thực tế lại là một chặng đường đầy thách thức. Áp lực hiện thực hóa cuộc cách mạng ấy giờ đây đè nặng lên các nhà quy hoạch. Một bản thiết kế đạt tầm vóc không thể chỉ chứa đựng những thông số khô khan về mật độ xây dựng hay chiều cao công trình. Đó phải là một bản vẽ mang hơi thở của đời sống. Nó đòi hỏi sự kiên quyết chừa lại những khoảng mở cho thiên nhiên, bảo vệ nghiêm ngặt ao hồ sinh thái và không gian cộng đồng cốt lõi như sân đình, cổng làng. Quan trọng hơn, cần thiết lập những quy chế quản lý kiến trúc, để mọi công trình mới đều có sự đối thoại khiêm nhường với nếp nhà xưa, thay vì trở thành khối u bức tử cảnh quan chung.
Với một điểm tựa pháp lý vững chắc, Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã mở đường, nhưng sự thành bại phần lớn phụ thuộc vào bản lĩnh và cái tâm của người thực thi. Chỉ mong sao những người đang nắm trong tay đặc quyền vẽ nên hình hài Thủ đô tương lai sẽ chậm lại, lắng nghe trọn vẹn tiếng thở của những ngôi làng xưa của Hà Nội bằng một tâm hồn thấu cảm và khối óc minh triết. Để từ những đường nét quy hoạch hôm nay, Hà Nội vẫn giữ vững được linh hồn của “làng trong phố”, xứng tầm là một đô thị di sản trong kỷ nguyên mới.
Hằng Lê
Nguồn vietnamtourism.gov.vn
