Không bàn xoay, không khuôn mẫu, những sản phẩm gốm của người M’nông Rlăm tại xã Yang Tao (huyện Lắk, Đắk Lắk) được hình thành từ sự nhẫn nại và đôi bàn tay tài hoa của người phụ nữ.
Giữ nghề từ đất mẹ
Tại xã Yang Tao, chị H’Huyên B’Krông (thường gọi là Mi Siu) là thế hệ thứ tư trong gia đình theo nghề gốm cổ của người M’nông Rlăm. Không sử dụng bàn xoay hay khuôn đúc, các sản phẩm gốm nơi đây được tạo hình hoàn toàn thủ công.
Để hoàn thành một sản phẩm, người thợ phải tìm đúng loại đất sét phù hợp. Đất được đào sâu từ 1 đến 1,5 mét, sau đó loại bỏ tạp chất, giã nhuyễn và nhào kỹ trước khi tạo hình.
“Cái khó nhất là khâu lấy đất. Đất phải đủ độ dẻo, được giã mịn thì sản phẩm mới bền và đẹp”, chị H’Huyên chia sẻ.
Điểm đặc trưng của gốm Yang Tao là kỹ thuật “xoay người thay bàn xoay”. Người thợ cố định khối đất và di chuyển xung quanh để tạo hình. Chỉ với vài dụng cụ đơn giản như mảnh vải ướt để làm láng và lông nhím để trang trí hoa văn, những chiếc bình, hũ, bát mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa dần hoàn thiện.
Nỗ lực thích ứng trong bối cảnh mới
Không chỉ dừng lại ở các sản phẩm gia dụng truyền thống, nghề gốm tại Yang Tao đang từng bước thích ứng với nhu cầu thị trường. Bên cạnh chị H’Huyên, chồng chị cũng tham gia chế tác các sản phẩm lưu niệm như tượng động vật, phục vụ du khách và góp phần đa dạng hóa mẫu mã.
Tuy nhiên, nghề gốm thủ công vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Mỗi sản phẩm mất từ 4 – 5 ngày để hoàn thiện, từ chuẩn bị nguyên liệu, tạo hình, nung lộ thiên đến đánh bóng bằng vỏ trấu. Trong khi đó, thu nhập chưa ổn định khiến nhiều lao động trẻ rời quê hương tìm việc tại các khu công nghiệp ở Bình Dương, Đồng Nai và TP.HCM.
“Người trẻ thấy nghề vất vả, thu nhập chưa ổn định nên ít mặn mà. Tôi từng dạy khoảng 20 học viên, nhưng hiện chỉ còn vài người theo nghề”, chị H’Huyên cho biết.
Năm 2025, nghề gốm truyền thống của người M’nông được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị văn hóa của làng nghề mà còn mở ra cơ hội bảo tồn và phát triển gắn với du lịch cộng đồng.
Hiện nay, các nghệ nhân địa phương mong muốn được đầu tư cơ sở vật chất, xây dựng không gian trưng bày và khu trải nghiệm nhằm thu hút du khách, tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm.
Với những giá trị độc đáo về kỹ thuật và bản sắc văn hóa, gốm Yang Tao đang từng bước khẳng định vị trí trong đời sống đương đại, góp phần gìn giữ và lan tỏa di sản của người M’nông giữa dòng chảy hiện đại.
Bài, ảnh: Hà Sang