(Lao Động) – Làng Chuông bền bỉ giữ nghề nón lá truyền thống, đồng thời mở rộng hoạt động trải nghiệm gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.
Giữ lửa nghề từ đôi tay người thợ
Làng Chuông (xã Thanh Oai, Hà Nội) từ lâu được xem là cái nôi của nghề làm nón lá ở đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua nhiều thế hệ, nghề nón không chỉ mang lại sinh kế cho người dân mà còn góp phần tạo nên bản sắc riêng của làng quê. Không chỉ là vật dụng che nắng che mưa, chiếc nón còn đi vào ca dao, hội hè, gắn với tà áo dài, với những phiên chợ quê và ký ức bình dị của nhiều thế hệ.
“Muốn ăn cơm trắng cá trê, muốn đội nón tốt thì về làng Chuông”, câu ca dao là minh chứng cho sức sống mãnh liệt lâu đời và tiếng tăm của một ngôi làng với những chiếc nón lá.
Dù số hộ theo nghề không còn nhiều như trước, nhưng tại làng Chuông, nhịp làm nón vẫn được duy trì trong từng mái nhà. Trong căn nhà của nghệ nhân Tạ Thu Hương, những chiếc nón lá vẫn được làm thủ công theo phương thức truyền thống. Từ khâu chọn lá cọ, phơi, là phẳng đến xếp khuôn, khâu nón, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.
Lá cọ tươi có độ ẩm cao nên trước khi đưa vào sản xuất, người thợ phải phơi qua khoảng ba nắng lớn để lá giảm nước. Sau đó, lá được tiếp tục xử lý bằng công đoạn dân gian gọi là “quay lá”, giúp lá khô và mềm hơn. Tiếp đến, lá được hong khô và sấy lại lần cuối để đạt độ dẻo cần thiết. Qua các bước này, lá cọ non dần chuyển sang màu sáng, còn lá già ngả vàng, sẵn sàng cho công đoạn làm nón.
Để có một chiếc nón đẹp, khung nón giữ vai trò then chốt. Khung được đan từ nan nứa – loại vật liệu sẵn có dọc các bờ đê sông Đáy. Người thợ phải tạo đủ 16 vành, xếp tầng từ đỉnh xuống đáy theo kích thước chuẩn. Khi khâu lá vào khung và đan nhôi, kỹ năng của người thợ thể hiện rõ nhất ở việc giấu kín các mối nối, để từng đường chỉ hiện ra tinh gọn, đều đặn, tạo nên vẻ thanh thoát cho chiếc nón làng Chuông.
“Tôi có trên 50 năm làm nghề, muốn có được cái nón đẹp thì người thợ lành nghề phải biết chọn nguyên liệu, vật tư: lá cọ được chọn kỹ, không quá non cũng không quá già, để đảm bảo độ dẻo và màu sắc đẹp. Tiếp đó là công đoạn xếp lá – một khâu quan trọng quyết định dáng nón. Từng chiếc lá được đặt cẩn thận lên khuôn, sắp xếp đều tay để khi khâu lên, nón có độ tròn, cân đối và không bị hở. Một chiếc nón hoàn chỉnh không chỉ đẹp ở hình thức, mà còn phải nhẹ, chắc, đội thoải mái và bền theo thời gian” – Nghệ nhân Tạ Thu Hương cho biết.
Chính sự bền bỉ và lòng yêu nghề của những người thợ làng Chuông đã giúp nón lá không chỉ tồn tại qua những biến động của thời gian, mà còn tiếp tục hiện diện như một giá trị văn hóa quen thuộc, gắn bó với đời sống và ký ức của nhiều thế hệ người Việt.
Phát triển nghề nón gắn với du lịch và quảng bá văn hóa
Trong dòng chảy của kinh tế thị trường, khi mũ vải và các loại che chắn công nghiệp lên ngôi, nón lá từng đứng trước nguy cơ bị lãng quên. Tuy nhiên, làng Chuông đã chọn một hướng đi mới: biến sản phẩm tiêu dùng thành sản phẩm văn hóa và du lịch.
Những năm gần đây, làng Chuông bắt đầu trở thành một điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch Hà Nội. Du khách, đặc biệt là khách quốc tế, đến đây không chỉ để mua nón, mà để trải nghiệm nghề nón. Không gian làng nghề được mở ra để giới thiệu quy trình làm nón, cho phép du khách trực tiếp tham gia một số công đoạn và lắng nghe câu chuyện nghề từ chính các nghệ nhân.
Các tour du lịch trải nghiệm cho phép khách tham quan tự tay cầm kim, thử sức khâu nón dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Hình ảnh những du khách nước ngoài không thành thạo nhưng đầy thích thú bên khung nón đã trở thành cầu nối tuyệt vời để văn hóa Việt lan tỏa.
Nghệ nhân chủ động sáng tạo các sản phẩm phục vụ du lịch như nón trang trí, nón lưu niệm, sản phẩm thủ công mang dấu ấn văn hóa. Việc kết hợp sản xuất với trải nghiệm giúp nghề nón có thêm đầu ra, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh chiếc nón lá – biểu tượng quen thuộc của văn hóa Việt Nam.
Đặc biệt, niềm tự hào lớn nhất của cơ sở chính là sản phẩm nón lá đã vinh dự đạt chứng nhận OCOP – Chương trình Mỗi xã một sản phẩm. Ngôi sao OCOP gắn trên chiếc nón không chỉ là tấm vé thông hành khẳng định chất lượng vượt trội, quy trình sản xuất an toàn, mà còn là lời cam kết uy tín nhất.
Nhằm gìn giữ và phát huy tối đa những giá trị của làng nghề truyền thống, với định hướng du lịch là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn, UBND xã Thanh Oai luôn ưu tiên và thực hiện bài bản, đồng bộ nhiều giải pháp, như: hỗ trợ làng nghề, nghệ nhân, phát triển thị trường, tăng cường công tác quảng bá, xúc tiến, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ du lịch…
Giữa nhịp sống hiện đại, những chiếc nón lá làng Chuông vẫn âm thầm tồn tại như một phần ký ức văn hóa không dễ phai mờ. Từ đôi tay người thợ miệt mài bên vành nón đến những bước chuyển mình gắn với du lịch và quảng bá văn hóa, làng Chuông đang nỗ lực gìn giữ không chỉ một nghề truyền thống, mà còn là hồn cốt của làng quê Việt.